Ερήμη Παμπούλα

Ιστορία της έρευνας

Πορφύριος Δίκαιος (© Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου)

Οι πρώτες ανασκαφές

Οι πρώτες ανασκαφές στον οικισμό της Ερήμης Παμπούλας πραγματοποιήθηκαν τη δεκαετία του 1930 (1933–1935) από τον μεγάλο Κύπριο αρχαιολόγο Πορφύριο Δίκαιο και αποκάλυψαν ένα πολύ μικρό τμήμα της θέσης (μόλις 150 μ2). Κατά τις εργασίες αυτές διαπιστώθηκε ότι η στρωματογραφία της θέσης φτάνει τουλάχιστον μέχρι και τα 5,5 μ. επίχωσης αποδεικνύοντας τη διαχρονική κατοίκηση του χώρου, ενώ τα αλλεπάλληλα στρώματα αδιάκοπης χρήσης και ο πλούτος των συλλεχθέντων ευρημάτων κατατάσσουν την Ερήμη Παμπούλα στους σημαντικότερους οικισμούς της χαλκολιθικής Κύπρου. Ο ίδιος ο ανασκαφέας της, έχοντας επίγνωση της σημασίας της θέσης αλλά και ελλείψει άλλων ανεσκαμμένων οικισμών της περιόδου, ονόμασε τη Χαλκολιθική περίοδο (4000-2500 π.Χ.) «Πολιτισμό της Ερήμης», γεγονός που την κατέστησε «θέση-πρότυπο» (‘type site’) για τη συγκεκριμένη φάση της Κυπριακής Προϊστορίας.

Πρώτες δημοσιεύσεις και νέες έρευνες (1936-1988)

Οι ανασκαφές του Δίκαιου στην Παμπούλα δημοσιεύθηκαν στο RDAC (1936) και ξανά σε πιο συνοπτική μορφή το 1962 σε έναν από τους περίφημους τόμους του ερευνητικού προγράμματος Swedish Cyprus Expedition (Dikaios 1962). H πρώτη ανασκαφική απόπειρα της δεκαετίας του 1930 κρίνεται αρκετά ελλιπής, καθώς από το σύνολο των δημοσιευμένων ευρημάτων απουσιάζουν πλήρως τα αρχαιοβοτανικά, ζωοαρχαιολογικά και άλλα δεδομένα, ενώ και η μελέτη των κινητών ευρημάτων περιορίσθηκε κατά βάση σε τυπολογική ανάλυση χωρίς να δίνονται περαιτέρω στοιχεία για την κατανομή και χρήση τους στον χώρο.

πηγή: Dikaios 1936, 5 (Fig. 1)

Σχέδιο της ανεσκαμμένης περιοχής στην Ερήμη Παμπούλα, κλίμακα 1:250 (Dikaios 1936, Plate IIA.2)

Αρκετές δεκαετίες αργότερα πραγματοποιήθηκε μία σύντομη απόπειρα επανεξέτασης της θέσης (Heywood et al. 1981), η οποία, πάντως, περιορίσθηκε σε μικρής κλίμακας έρευνα επιφανείας, περισυλλογή και εξέταση νέου υλικού. Παρά τους περιορισμούς της εν λόγω μελέτης που δεν περιλάμβανε συστηματική ανασκαφή, υποστηρίχθηκε ότι ο οικισμός εκτεινόταν σε περιοχή που έφτανε τα 15 εκτάρια, στοιχείο που την καθιστά τη μεγαλύτερη Χαλκολιθική θέση του νησιού ακόμη και μέχρι τις μέρες μας. Εντός της δεκαετίας του 1980, ακολούθησε μία νέα και αρκετά αναλυτική επανεξέταση των παλαιών ανασκαφών της Παμπούλας από την Diane Bolger (1988) στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής της. Παρόλο που η μελέτη αυτή δεν βασίσθηκε σε κάποια νέα ανασκαφική απόπειρα, συμπεριλήφθηκε και μέρος του υλικού που δεν είχε μελετηθεί στην επίσημη δημοσίευση της θέσης το 1936.

Έρευνες στον 21ο αιώνα

Η αρχαιολογική θέση της Παμπούλας ερευνήθηκε εκ νέου στο πλαίσιο της διδακτορικής διατριβής (2013) και επακόλουθης μονογραφίας του Ι. Βοσκού (2021). Επιπλέον, μεταξύ των ετών 2018 και 2021 πραγματοποιήθηκε η επανεξέταση επιλεγμένου αρχαιολογικού υλικού της θέσης στο πλαίσιο του Ερευνητικού Προγράμματος NCCP (Neolithic and Chalcolithic Cyprus Project). Μεταξύ άλλων διενεργήθηκε και σειρά εξειδικευμένων μακροσκοπικών και μικροσκοπικών εργαστηριακών αναλύσεων σε ανθρώπινα/ζωικά οστά, χημικών αναλύσεων οργανικών καταλοίπων σε πήλινα αγγεία και άλλες μελέτες (π.χ. ανάλυση της αρχιτεκτονικής, της διασποράς ευρημάτων και οργάνωσης του οικισμένου χώρου με τη χρήση GIS). Τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν σε σειρά συλλογικών άρθρων από μέλη της ερευνητικής ομάδας (βλ. ενδεικτικά Voskos and Vika 2020· Roumpou et al. 2021· Voskos et al. 2021· Mantzourani et al. 2023· Kloukinas et al. 2023· Voskos et al. 2023).

Ανασκαφές του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου

Η ραγδαία οικιστική ανάπτυξη στην ευρύτερη περιοχή της Ερήμης δημιούργησε την επιτακτική ανάγκη πραγματοποίησης νέων ερευνών. Ως αποτέλεσμα αυτού, πολλές σωστικές ανασκαφές έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια από αρχαιολόγους του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου σε τεμάχια γης που γειτνιάζουν με την Παμπούλα. Ειδικότερα το τεμάχιο 566, το οποίο ανασκάπτεται από το ΑΠΕΠ, είχε ερευνηθεί πριν από λίγα χρόνια με υπεύθυνη την αρχαιολογική λειτουργό Έλενα Στυλιανού και αρχαιολόγο πεδίου την Μαρία Μιχαήλ.

Βιβλιογραφία

Bolger, D. 1988. Erimi Pamboula: A Chalcolithic Settlement in Cyprus. British Archaeological Reports International Series 443. Oxford: British Archaeological Reports.
Βοσκός, Ι. 2021. Η Αρχαιολογία της Αποθήκευσης: Οικονομία και Κοινωνική Αλλαγή στην Κύπρο κατά την Κεραμική Νεολιθική και Χαλκολιθική Περίοδο. AURA Supplement 6. Αθήνα: AURA και Ινστιτούτο του βιβλίου-Εκδόσεις Καρδαμίτσα.
Dikaios, P. 1936. «The excavations at Erimi, 1933–1935: final report». Report of the Department of Antiquities, Cyprus: 1–81.
Dikaios, P. 1962. «The Stone Age». Στο P. Dikaios και J.R. Stewart (επιμ.), Swedish Cyprus Expedition IV.1A. The Stone Age and Early Bronze Age, 1–204. Lund: Swedish Cyprus Expedition.
Heywood, H., S. Swiny, D. Whittingham και P. Croft. 1981. «Erimi revisited». Report of the Department of Antiquities, Cyprus: 24–42.
Kloukinas, D., E. Mantzourani, A. Marda Stypsianou και A. Georgotas. 2023. «Looking for the everyday in two Late Neolithic settlements in Cyprus». Στο I. Voskos, D. Kloukinas και E. Mantzourani (επιμ.), Prehistoric Lifeways in Cyprus from the Early Holocene to the Middle Bronze Age, 61–76. Studies in Mediterranean Archaeology 155. Nicosia: Astrom Editions.
Mantzourani, E., M. Roumpou, N. Kalogeropoulos και I. Voskos. 2023. «Exploring pottery function in Neolithic-Chalcolithic Cyprus through organic residue analysis». Στο I. Voskos, D. Kloukinas και E. Mantzourani (επιμ.), Prehistoric Lifeways in Cyprus from the Early Holocene to the Middle Bronze Age, 129–148. Studies in Mediterranean Archaeology 155. Nicosia: Astrom Editions.
Roumpou, M., Ι. Voskos, Ν. Kalogeropoulos και E. Mantzourani. 2021. «Unfolding beeswax use in Neolithic and Chalcolithic Cyprus through molecular analysis of lipids extracted from ceramic containers». Archaeological and Anthropological Sciences 13: 73.
Voskos, I. και E. Vika. 2020. «Prehistoric human remains reviewed: palaeopathology and palaeodiet in Neolithic and Chalcolithic Cyprus, Limassol district». Journal of Archaeological Science: Reports 29: 102128.
Voskos, I., E. Vika και E. Mantzourani. 2021. «Strontium isotopes and human mobility in Ceramic Neolithic-Middle Chalcolithic Cyprus (ca. 5200/5000-3000/2800 B.C.): a pilot study». Athens University Review of Archaeology 4: 207−224.
Voskos, I., D. Kloukinas, A. Georgotas, A. Marda-Stypsianou, M. Roumpou. E. Vika και E. Mantzourani. 2023. «Foodways in prehistoric Cyprus: a view from the Kouris valley during the 5th and 4th millennia cal. BC». Journal of Greek Archaeology 8: 21–68.

Page updated

Report abuse